C/O và ưu đãi FTA: vì sao 60% doanh nghiệp Việt bỏ tiền trên bàn

Năm 2025, xuất khẩu nông lâm thuỷ sản Việt Nam đạt 70,09 tỷ USD, tăng 12%. Nhưng theo Bộ Công Thương, tỷ lệ tận dụng ưu đãi thuế quan từ các hiệp định thương mại tự do chỉ đạt trung bình 30–40%. Nghĩa là phần lớn kim ngạch vẫn đang chịu thuế MFN thông thường, trong khi mức 0% đã nằm sẵn trong hiệp định.

Khoản chênh lệch đó không nhỏ. Với cà phê chế biến vào EU, mức thuế MFN từng là 7,5–11,5%; EVFTA đưa về 0%. Trên kim ngạch cà phê 8,57 tỷ USD năm 2025, mỗi điểm phần trăm là hàng chục triệu USD.

Thay đổi lớn: ai còn quyền cấp C/O

Đây là nội dung doanh nghiệp cần cập nhật gấp nhất, vì nộp sai cơ quan là hồ sơ bị trả lại ngay.

• Quyết định 1103/QĐ-BCT ngày 21/4/2025: Bộ Công Thương thu hồi quyền cấp C/O, CNM và mã số REX đã uỷ quyền cho VCCI.
• Thông tư 26/2026/TT-BCT, áp dụng từ 01/8/2026: Cục Xuất nhập khẩu chỉ trực tiếp cấp 12 mẫu C/O; phần còn lại phân cấp cho 34 cơ quan, tổ chức tại địa phương.

Bản đồ các mẫu C/O

EVFTA: cam kết cụ thể cho nông sản

EVFTA có hiệu lực 01/8/2020. Ngay tại thời điểm đó, EU xoá bỏ 85,6% số dòng thuế, tương đương khoảng 70,3% kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam. Sau lộ trình 7 năm, con số đạt 99,2% dòng thuế và 99,7% kim ngạch.

• Cà phê, hồ tiêu, mật ong, gần như toàn bộ rau quả tươi và chế biến: thuế 0% ngay từ ngày hiệu lực. Riêng cà phê chế biến trước đó chịu 7,5–11,5%.
• Gạo: hạn ngạch thuế quan 80.000 tấn/năm ở mức 0% — gồm 30.000 tấn gạo xay xát, 20.000 tấn gạo chưa xay xát và 30.000 tấn gạo thơm. Gạo tấm được tự do hoá hoàn toàn.
• Thuỷ sản: 86,5% kim ngạch trong 3 năm, 90,3% trong 5 năm, và 100% sau 7 năm.

Quy tắc xuất xứ áp dụng cho EVFTA được quy định tại Thông tư 11/2020/TT-BCT ngày 15/6/2020. Đây là văn bản cần đọc kỹ trước khi lập bảng giải trình xuất xứ.

Tự chứng nhận xuất xứ và cơ chế REX

Hai chiều có cơ chế khác nhau, và đây là chỗ hay bị nhầm:

• Hàng từ EU vào Việt Nam: dùng hệ thống REX. Nhà xuất khẩu EU có mã REX được tự chứng nhận cho lô hàng trên 6.000 EUR. Lô từ 6.000 EUR trở xuống, bất kỳ nhà xuất khẩu nào cũng tự chứng nhận được — nhưng chứng từ phải có chữ ký tay.
• Hàng từ Việt Nam sang EU: dùng C/O mẫu EUR.1 do cơ quan có thẩm quyền cấp, hoặc tự chứng nhận bởi nhà xuất khẩu đủ điều kiện theo Điều 19 Thông tư 11/2020/TT-BCT.

CPTPP và RCEP: lợi thế chưa được khai thác

CPTPP: các nước thành viên cam kết xoá bỏ 97–100% số dòng thuế cho hàng Việt Nam. Canada xoá 100% kim ngạch thuỷ sản và gỗ ngay khi hiệp định có hiệu lực. Đáng chú ý, đây là lần đầu tiên Nhật Bản xoá bỏ hoàn toàn thuế cho đại đa số nông thuỷ sản Việt Nam.

RCEP: giá trị lớn nhất không nằm ở mức thuế mà ở một bộ quy tắc xuất xứ chung cho 15 nước với cơ chế cộng gộp nội khối. Doanh nghiệp dùng nguyên liệu từ nhiều nước thành viên vẫn tính được hàm lượng xuất xứ — lợi thế rất lớn với chuỗi cung ứng khu vực.

Số liệu tận dụng: khoảng cách giữa cam kết và thực tế

RCEP dưới 2% là con số đáng chú ý nhất. Hiệp định lớn nhất thế giới về quy mô dân số gần như chưa được doanh nghiệp Việt Nam khai thác — phần vì quy tắc xuất xứ mới, phần vì nhiều thị trường trong RCEP đã có FTA song phương với mức ưu đãi tương đương hoặc tốt hơn.

Năm lỗi khiến C/O bị từ chối

1. 01Lỗi thể thức: con dấu mờ, chữ ký không khớp mẫu đã đăng ký, hoặc có dấu vết tẩy xoá thủ công trên chứng từ.
2. 02Sai hoặc không tương thích mã HS giữa nguyên liệu đầu vào và thành phẩm trên bảng giải trình xuất xứ. Đây là lỗi kỹ thuật phổ biến nhất.
3. 03Không tích ô 13 "Third Country Invoicing" khi hoá đơn do bên thứ ba phát hành. Bỏ sót ô này là mất ưu đãi dù hàng hoàn toàn hợp lệ.
4. 04Sai lệch giữa invoice, packing list và tờ khai — số lượng, trọng lượng hoặc mô tả hàng không khớp nhau.
5. 05Nộp sai cơ quan cấp — rủi ro tăng mạnh sau thay đổi phân cấp ngày 01/8/2026.

Bức tranh 2025 và mục tiêu 2026

Cơ cấu thị trường 2025: châu Á chiếm 45,2%, châu Mỹ 22,8%, châu Âu 13,2% với mức tăng ấn tượng 34,2%, châu Phi tăng 68,1%. Riêng gạo là điểm trừ — 7,85 triệu tấn nhưng giá bình quân chỉ còn 509 USD/tấn, so với 627,2 USD/tấn năm 2024.

Mục tiêu ngành cho 2026 là 73–74 tỷ USD. Trong bối cảnh giá nhiều mặt hàng đang giảm, phần tăng trưởng sẽ phải đến từ việc tận dụng tốt hơn các ưu đãi đã có — chứ không phải từ giá.